Сентябрь сарин негнд Элстд, Диилврин талвңд, өөрднрин туурмҗин Өдрт нерадгсн байрта керг-үүлдвр болв. Элст балһсна администрац эн байр бүрдǝв, таңһчин сойлын болн туризмин Министерств тедниг дөңнв.

Одахн Амур-Санана нертǝ Келн-улсин дегтрин саңд мана өвкнрин алдр йовдлмудын тууҗиг хадһлнд нерǝдгдсн  «төгрг ширǝ» болв, терүнǝ йовудт кесг олна бүрдǝц сентябрь сарин негнд хол 1449 җилд болсн тууҗин йовдлд нерǝдǝд, өөрднрин тууҗин Өдр темдглхмн гисн седвǝр һарһв.

Тууҗин тодллһар, 15 зун җилин дунд, өөрднр болн дорд моңһлчнр кесг җилдǝн дǝǝлдҗ йовсн болн Китдын хаана йосн бат биш бǝǝсн цагт өөрднр политическ халхар бийǝн меддг болв. Цоросин тохмин өөрднрин һардачнрин һардврт цуг ǝңгүд нег һазрт хураһад, моңһлын нутг тогтахар седв, энүнǝс көлтǝстǝ Китдын мин орн-нутгла хǝрлцǝн му болв. Китдин йосн хулд-гүүлгǝ кедг уурахла, 1449 җилин зуунар Эсэн тǝǝҗ 20 миңһн олна моңһлын ǝǝрм толһалад, Китдын һазрур дǝврв. Тер ǝǝрм һурвн багд хувагдад, Китдын баахн Чжу Цичжэнем хаанла бǝǝр бǝрлдхǝр, Пекин тал һарад йовв.

1449 җилин сентябрь сард Хуайлай гидг уулас өмн-барун үзгт бǝǝдг Туму нерǝдлһтǝ һазрт һол дǝǝлдǝн болв. Өдгǝ цагт болхла эннь Хубэй зах һазр. Өөрднр Китдын тавн миңһн күүнǝс тогтсн ǝǝрмиг бүслǝд, диилвр бǝрв. Тер дǝǝлдǝнд империйин сановник улсин икнкнь сǝǝһǝн хǝǝв, хан болн терүнǝ кесг нөкд өөрднрт кел бǝргдв. Китдын тууҗин ясрлт шинҗлдг номд тер йовдлыг «Тумуская катастрофа» гиҗ нерǝдв.

Тер дǝǝнǝс авн өдгǝ цаг күртл тавн зун җил давв, мана өвкнр Зүн Һар, Хошуда болн Хальмг нутгин, өөрднрин үлмǝ уга бǝǝлһнǝ төлǝ бǝǝр бǝрлдҗ йовла, эн цаг бас хальмг улсин, туурсн тууҗин хүв. Алдр цаг билǝ, буурлһна цаг бас болла. Эннь цуг юмн мана тууҗ, мана келн улсин санл. Өөрднрин тууҗ төгсхн уга. Иргч үйнр маднд ханлтан өргх, тедн мана улсин сойлыг хадһлхар зүткхлǝрн, келн-улсиннь авъясан, заңшалан тохраҗ босхх гисн иткл зүүхмн.

Хальмг Таңһчин Толһачин үүл цаг зуур дааҗах Бату Хасиков эн байрт ирсн нег һазра улстан үг келхлǝрн, иим ухан тоолвран бас медүлв.

«Мини дотр өөрднрин цусн гүүнǝ, би терүгǝр омг авнав. Эк-эцкнрм бичкнǝсн авн нанд сурһмҗ өгхлǝрн, хальмг улсин тууҗин, кезǝңк болн өдгǝ цагин баатрмудын тускар келдг билǝ, бидн тедниг цуһраһинь меднǝвидн.

Эндр бидн аңхн цагин йовдлмудын, алдр бǝǝрлдǝнǝ тускар санҗанавидн, тиигхд өөрднрин ик биш ǝǝрм Китдин сай күүнǝс тогтсн ǝǝрмиг диилв. Кемр бидн маднд харш учраҗах йовдлыг уга кехин төлǝ ниицхлǝрн, бидн цуһар нег юмиг эс гиҗ күүг диилх күсл зүүхлǝрн, мадн эрк биш тǝвсн күслǝн күцхиг эн тууҗин йовдлын учр-утхинь медүлҗǝнǝ. Би энүнд бас иткҗǝнǝв! Таднд дорас өсч йовх үйнрт эн санлыг күргтн, эн цуг юмас күч авад бǝǝтн гиҗǝнǝв. Иткх кергтǝ, бидн күндтǝ келн-улсмудын тоод орнавидн, мадн тууҗан тодлнавидн, меднǝвидн, өдгǝ цаган сǝн бǝǝдлтǝһǝр кехǝр зүткнǝвидн», — гиҗ Бату Хасиков темдглв.

Бату Хасиков баахн курсантнр-хǝǝһǝчнрт,ь28-гч Әǝрм дǝǝлдсн һазрар 130 километр йовһар йовсн ǝмтнд ачлвр бǝрүлҗ өгв. Хальмг Таңһчд «Юнармия» гидг цуг Әрǝсǝн цергǝ-төрскнч седклин олна җисǝнǝ командир улсин һардврт Улан Эрг, Һашун, Яшкуль, Утта болн Хулхута селǝд давҗ һарв. Эцкнриннь, аавнриннь, кезǝнǝ цагт болсн бǝǝрлдǝн орлцсн баатрмудын санл тевчлһн бас туурмҗ йовдл болҗана.

Хальмг Таңһчин Толһачин үүл цаг зуур дааҗах Бату Хасиков йир сǝн керг бүрдǝсн ǝмтнд, өөрднрин туурмҗин Өдрт нерǝдгдсн концерт орлцад, сǝǝнǝр билгǝн үзүлсн артистнрт, эн керг-үүлдвр хǝлǝхǝр ирсн улст ханлтан өргв.

Тер өдр асхн күртл тууҗин йовдлмудт нерǝдгдсн Н. Н. Пальмовин нертǝ Хальмг Таңһчин Келн-улсин музейин һǝǝхүл бүрдǝгдв болн «Теңгрин уйдл» гидг цутхлң белдсн «Хальмг Таңһчин өврмҗтǝ темдгүд» гидг нерǝдлһтǝ экспозииц үзүлгдв. Тенд ǝмтн олн зүсн зер-зев, хувц, өөрднрин дǝǝчнрин олзлҗ йовсн тоотс болн хаана ширǝ үзв. Дǝкǝд эдн Бурятия Республикд кегдсн, диаметрнь 12 метр күрдг өврмҗтǝ ишкǝ гер үзҗ чадв.

Байрин концертд таңһчин хамгин сǝн билгтнрин коллективс орлцв. Эннь «Бадм цецг» гидг Хальмг Таңһчин Орн-нутгин дууна болн  бииһин академическ ансамбль, «Өөрднр» гидг Хальмг Таңһчин Орн-нутгин бииһин театр, Б.Басанговин нертǝ Келн-улсин драматическ театр, дǝкǝд мана таңһчд нернь туурсн дуучнр: Татьяна Чиктеева, Кутлан Мукубенов, Мазан Поштаров, Диана Босхомджиева, Гиляна Бембеева, Бадма Шараев, Эдуард Бурлаков, Татьяна Бузылева.