2017 җил мана таңһчин олн-әмтнд темдгтә тууҗин өдрәс —   Хальмгин автномиг босхсна 60 җилин өөнәс эклв. 1957 җилин январин

9-д СССР-ин деед йосна һардврин хойр зәрлг һарв. Эннь – СССР-ин Деед Советин Президиумин хальмг,  балкар, чечен, ингуш болн карачаев келн улсин автономь босхлһна болн РСФСР-ин Деед Советин Президиумин «Сарпулин крайин ханьд Хальмгин автономн область тогталһна туск». Зәрлгүд хальмгудын неринь цеврүлв, эднә хөөн хальмгуд экләд төрсн һазрурн нүүҗ ирлдв.    

Сарң өдр Н. Н. Пальмовин нертә таңһчин Келн-улсин музейд эн темдгтә йовдлд нерәдгдсн «төгрг ширә» болв. Керг-үүлдвр таңһчин сойлын болн туризмин Министерствин, РАН-а Хальмгин номин цутхлңгин болн Әрәсән тууҗин негдлтин Хальмгин бәәрн әңгин седвәрәр бүрдәгдв.

Энүнд РАН-а Хальмгин номин цутхлңгин, КалмГУ-н номтнр, тер мет Н. Н. Пальмовин нертә таңһчин Келн-улсин музейин, Келн-улсин архивин, Келн-улсин дегтрин саңгин көдләчнр, олна бүрдәцсин, үүдәлтин ниицәнә, олнд зәңгллһнә эв-арһсин элчнр орлцв.

Күүндвриг таңһчин сойлын болн туризмин министрин дарук, культурологин кандидат Николай Санджиев һардв. Энүнә темдглсәр, 1957 җилин январин 9-д һарсн зәрлгүд үнн-чикиг делгрүлх, хальмгудын неринь цеврүлх темдгтә болсн бийнь, эдн өрәл дөрвнә чинртә бәәсмн.

Санхд, эн документмүд ил биш билә, сталинск цааҗин тускар, хальмгудыг хар гөрәр күчәр һазраснь нүүлһснә тускар энүнд төрүц нег чигн үг уга билә. Эн зәрлгүд сталинск һардвриг, худлар олн әмтиг засгла харһулсиг бурушаҗах чинр төрүц уга бәәсмн. Зуг тогтсн бәәдлиг герчлҗ үзүлҗәсмн. Тер бәәдләс орн-нутгин һардвр Никита Хрущевла хамдан бийннь нерән һуталго һархар седҗәсмн. Һарлһ олхин төлә түрүләд хальмгудыг туувраснь герүрнь хәрүлх кергтә бәәсмн. Юңгад гихлә дәәнә хөөн күүнә һазрт бәәлһх кергго билә. Тиим туск ухаһан тууҗин номин доктор, профессор, РАН-а Хальмгин номин цутхлңгин ах номин көдләч Константин Максимов «Национальная государственность калмыцкого народа в контексте реабилитационных процессов» гидг илдклдән бичсмн. Номтын тоолврар, Төрскән Харсгч Алдр дәәнә һалвд кесг миңһн хальмг көвүд-күүкд цусан асхҗ әмән өгсн цагт «улсин хортн» гиһәд Сиврүр болн Хол Ар үзгүр тууһад, советин һардвр тиигхд келн-әмтнләһән онц политик күцәҗәсмн.

Хальмгудын келн-улсин государственн тогтац Әрәсән цаһан хаана цагт бәәсн, болв эврә сән дурарн биш геесмн, 1920-ч җилмүдт ик һарутаһар болн күчн-чидләр тогтасмн. Зуг агчмин зуурт хар гөрәр дәәнә күнд цагт цуг эннь геедрв, күүчҗ тарагдв. 13 җил 13 өдр хальмгуд төрсн һазр уга бәәв. Ик зовлң мана улс үзв, ууляд-унҗад, әмтнәннь һурвдгч әңгән геев, тер бийнь хальмгуд тесҗ дааһад, төрсн һазр талан нүүҗ ирлдв.

Эндр мадн тууҗас уха авх зөвтәвидн, гиҗ Константин Николаевич келв. Давсн җилмүдин һундлыг санад, чирәд йовхмн биш, болв мадн тиим аврлт йовдлмудыг дәкн давтулх зөв угавидн, эн мана керг, гиҗ номт илдклән  Әрәсән Президент Владимир Путина Федеральн Хургт кесн Дуудврин үгәр төгсәв. Терүнә төлә йосн болн иргнмүд эрк биш закаһар болн үнн-чик седклтәһәр бәәх зөвтә.

РАН-а хальмгин номин цутхлңгин ах номин көдләч, тууҗин номин кандидат, Әрәсән тууҗин негдлтин бәәрн әңгин сегләтр Ирина Лиджиева «Сарпулин крайин ханьд Хальмгин автономн область: олн әмтнә эдл-аху тогталһн» гидг төрәр илдкл бас белдв.

Кемр талдан келн әмтнә республикүднь хадһлгдсн болхла, зуг терүгән тедн шинәс босхсн болхла, хальмгуд респубдик уга билә, өөр шидр бәәх Сарпулин ханьд эдн областян тогтасмн. Юн учрар тиигсмб?

Константин Максимовин тоолврар, тер цагт орн-нутгин һардврт талдан шиидвр уга бәәҗ лавта. Хальмгуд һазрурн ирхд мана һазр дөрвн өөрк областьмүдин болн краймудын хоорнд хувалһата билә, дәәнә хөөн олн әмтнә эдл-ахун комплекс босхгдад уга билә. Тууврт туссн талдан келн улс болхла эврә эс тарагдсн республикүрн ирлдв.

Тегәд Хальмгин автономн область тогталһн урдк автономиг бүрдәлһнә дарани девсңнь бәәсмн. Экономикин, сойлын, сурһуль-эрдмин болн эрүл-мендин объектмүдиг тосхлһнд, шин кадрмуд белдлһнд һанцхн союзн һардвр биш, өөр шидр бәәдг краймудын болн областьмудын администрацс нөкд болсмн.

Юуна төлә мана улс цааҗла харһсмб? Геминь юмб? – гидг сурврмуд «төгрг ширәд» орлцачнр бас шинҗлв. Эн сурврт ода чигн тууҗчнр хәрү олад уга.

Герман Борликовин, КалмГУ-н президентин, тоолврар, кемр талдан келн улсиг хамдань бәәлһсн болхла, хальмгудыг Сиврин Барун үзгәс авн орн-нутгин дорд болн ар үзгин захд таралһад бәәлһснь һашута болв. Тиигҗ таралгдсн мана улст торад, әмд үлдх арһ уга билә, санхд. Болв хальмгуд әмд һарв.

Келн-улсин музейин болн Келн-улсин архивин көдләчнр «төгрг ширәд» бас чигн соньн йовдлмудын тускар келв. Тиигәд 1959 җилин декабрин нег шинд ик зууцань герүрн хәрҗ ирсн хальмг улс дунд 3165 ик болн дунд сурһульта специалистнр бәәҗ. Терүнәснь 2093 күн күүкд улс. Ик сурһультань 1561 күн бәәсмн. 213 агроном, 385 техник, 428 зоотехник болн ветеринарн көдләч, 798 медицинск көдләч.

Хальмг өрк болһнд тер цага соньн тууҗин чинртә материалмуд ода чигн бәәнә. Хальмг улсин бичәч Аксен Сусеевин күүкнә КалмГУ-н профессор, филологин номин доктор Данара Сусееван бүлд ЦК КПСС-ин Политбюрон гешүн Георгий Маленковд бичсн эцкиннь бичг хадһлгдна. Юңгад хальмгудыг нүүлһсмб болн тууврт бәәх күүнә күүкнд сурһульд одх зөв өгхиг бичәч-коммунист бичгдән сурҗана. Сар болад хәрү ирв. Энүнә күүкнд сурһуль сурх зөв өггдҗ.

«Бамб цецг» Государственн ансамблин директор, ЭГС-ин депутат Валерий Эрдниев «төгрг ширә» деер бас седклиннь өвдкүрәрн хувалцв. Энүнә тоолврар, өдгә цага үй тууврин туск санлыг иргчдән мартх. Теднә күүкд эн тууҗин һашута цагин тускар медшго. «Ах үйин улс тууврин тускар далаһар келдго билә, ода чигн муһан саншгоһар седнә. Юуһинь келхв, хальмгудыг күчәр тууврт нүүлһснә Санлын болн Һундлын өдр мана ик зууца улстнь зуг амрлһна өдр мет», – гиҗ Эрдниев һундлтаһар келв.

Терүнә келсиг таңһчин Келн-улсин драматическ театрин художественн һардач, Әрәсән болн Хальмг Таңһчин искусствин ачта үүлдәч Борис Манджиев дөңнв. Декабрин 28-д агчмин хуур цугтан тагчг болхмн, цугтан ки тасрад, өңгрсн улсин санлынь тевчхмн гиҗ  Валерий Борисович болн Борис Наминович седвәр орулв. «Широклагин Салдсмуд» гидг олна ниицәнә ахлач Арслңг Санджиев болхла, энҗл Хошуда хурлын 200 җилин өөн болхмн гиҗ ирсн улст келв. Энүнә тоолврар, Хальмг Таңһчин болн Әәдрхнә областин һардвр өөнин байриг темдгллһнә хамцу программ белдх зөвтә.

 

Елена Болдуринова

Николай Бошевин цоксн зург