Нидн җилин чилгчǝр «Бурхн Багшин Алтн сүм» гидг Хальмгин цутхлң хурлын шар шаҗна тууҗин музейд шар шаҗна текстмүд болн шүтлһнǝ тоотс бǝрүлв. Тернь Советск цагт сүл лам бǝǝсн Намка Кичиковин тоотс бǝǝҗ. Заливной селǝнǝ ламын бичкн күүкнь Эля Белееван сурврар Хальмг Таңгчин Келн-улсин архивин номин көдлǝч Бемб Шантаев тедниг хурлд бǝрүлв.

Хурлын музейд өггдсн Намка Кичиковин үлдǝсн зөөрмүд салу экспозицд үзүлгдх. Шил дора ламын цөөкн тоотс бǝǝнǝ, наадкснь болхла юм хадһлдг һазрт бǝǝнǝ. Тоолҗ бичлһǝр ут тоода 57 юмн хурлд бǝрүлҗ өггдв. «Бурхн Багшин Алтн сүм» гидг цутхлң хурлын администратор Йонтен гелңгин келсǝр, эн коллекцд үнтǝ металлмуд, эрднь чолуд болн нань чигн зөөр уга. Зуг эн шар шаҗна үнтǝ зөөр болҗана.

«Энтн хальмг шар шаҗна тууҗ. Энүнǝс бидн кезǝнǝ хальмг ламнр эврǝннь дамшлтан җирһлд өргнǝр олзлдг бǝǝсинь үзҗǝнǝвидн. Эдн бийснь ǝрүн текстиг шинҗлǝд,тедниг буулһҗ бичдг бǝǝҗ. Шар шаҗна астрологияр болн медицинар сǝн медрл хоршаҗ авсмн. Өдр болһн давулдг йирин авъясмудас нань тантрическ ном олзлад,  ховр тантрическ авъясмуд давулдг бǝǝҗ», — гиҗ Йонтен-лам келв.

Намк Кичиков хамгин түрүн Цанит Чееря гидг хальмг хурлын деед шар шаҗна школыг төгсǝсн ǝмтнǝ тоод орв. 1907 җилд  лам Агван Дорджиев тер хурлыг сексмн. Намка Кичиков Чееря-хурлд арвн җилдǝн сурһуль сурв. Дǝкǝд цаарандн сурһуль суртха гиһǝд, энүг Төвдүр йовулв. Тенд тер зерглǝд хойр факультетд орад, хөөннь келн-улсин медицинын доктор болн астрологин диплом авв. Эн эмнлһнǝ эв-арһсиг болн авциг, теегин урһмл шинҗлдг билǝ, эм белдг бǝǝсмн, ǝрүн шар шаҗна текстмүд болн ном умшад, авясмуд давулад,  эдгǝлһнд харш болҗах тоотсиг уга кедг бǝǝҗ. Хальмгудыг Сиврүр туулһсн цагт Намка Кичиковиг күчǝр лам болдган уурав, тер бийн эн шар шаҗнд иткдгǝн уурсн уга, нуувчар ном умшад, ǝмтиг эмндг билǝ.

Цутхлң хурлын шар шаҗна тууҗин музейин һардач Баатр Зулаевин келсǝр, олҗ авгдсн архивин текстин ик зунь төвд келǝр бичǝтǝ. «Алтн герл» («Сутра золотистого цвета») болн «Дордж джодва» («Алмазная сутра») болхла тод бичгǝр бичǝтǝ. Джодва кесг эдǝр оралһата, халхснь бичǝ элтхǝ гиһǝд, зǝрм эдд деер нǝрхн модд тǝвǝтǝ. Текстмүд һарар маш сǝǝхнǝр бичǝтǝ. Энүгǝр Намка Кичиков деед каллиграфияг меддг бǝǝсинь үзҗ болхмн. Зǝрм текстмүдиг ксилограф олзлад тогтасмн.  Олгдсн цаасд дунд астрологическ тоолҗ һарһлһн кесн таблицста советск школмудын девтрмүд харһв.

Текстмүдǝс нань  саквояжд мирд – цацан төлǝ олзлгддг матриц, раковина, мандалын треног, лампадкуд билǝ. Лам көдлмштǝн һар зуурин юмс бас олзлдг бǝǝҗ, үлгүрнь, велосипедын хоңх эс гиҗ будильник. Энүнǝс лам авъяс сǝǝнǝр күцǝхин төлǝ, шар шаҗнла залһлдата дамшлтын көдлмш давулхин төлǝ цуг арһ-чидлǝн һарһад, бийдǝн сǝн таал тогтадг бǝǝсинь медҗ болхмн.

«Цуг тер темдгүдǝр, эн юмсин ик зунь Намка Кичиковин бйиннь бǝǝсинь медҗ болхмн. Эн тоотс кесг ламнрин болсн болхла, предметмүд давтгад бǝǝхм билǝ. Хамгин соньн эн хуучн «ном» болҗана. Эдн 19 зун җилд бичгдсн кевтǝ. Яһҗ тер текстмүд Намка Кичиковур туссынь медгдҗǝхш, тер цагт ламнр Төвдүр дару-дарунь йовдго бǝǝсмн. Эн йовдлыг мадн шинҗлхвидн. Тегǝд эн коллекц йир ховр, соньн юмн болҗана», — гиҗ Баатр  Бугланович темдглв.

Төвдин болн моңһлын хуучн тоотсиг шинҗлдг номт Геннадий Корнеев  Намка Кичиковин коллекциг сойлын халхас шинҗлҗ үзв. Хурлын администрацин сурврар эн лингвистическ халхас шар шаҗна текстмүдиг шинҗлҗǝнǝ. Тиим хөрн шаху текст бǝǝнǝ.

«Тер шар шаҗна текстмүд болн авъясмуд давулхларн, олзлгддг бǝǝсн тоотс сойлын үнтǝ зөөр болҗана. Эдн 19-20 зун җилмүдт бичгдсн, хуучн текстмүд болсндан үнтǝ зөөр болҗахш.  Эн коллекцин үннь талдан юмнд хадһлата.

1771 җилд хальмгудын ик зунь Увш хаана һардврт Иҗл һол үлдǝһǝд, религиозн атрибутикудын ик зунь авад йовҗ одв. Азияс көлтǝстǝ Әрǝсǝн хаана миграционн политик улм чаңһрад бǝǝв, тегǝд энд үлдсн өөрднр шар шаҗнла залһдата тоотсан тиигǝрǝн өглдг болв. Хальмг хаана цагт шар шаҗнла залһлдата тоотс ховр бǝǝсмн. Хурлмудт ик чинртǝ философск тоотс хаһлгддг билǝ. Советск йосн болхла хурлмудыг, шар шаҗна ном меддг ламнриг уга кев, дегтрин саңгин фондыг шатав эс гиҗ зǝрмнь авад һарһгдв. Тегǝд тер цагт бǝǝсн мана ламнр, тер тоод Намка Кичиков хадһлҗ чадсн цөөкн юмс ода мана үнтǝ зөөр болҗана», — гиҗ Геннадий Корнеев батлҗ келв.

Г.Корнеевин келсǝр, олҗ авгдсн дурсхлмудын ик зунь шовуна өрүлигǝр бичǝтǝ. Шар шаҗнд иткдг өөрдн Зүн Һарас Әрǝсǝһүр нүүҗ ирхин өмн болн нааран нүүҗ ирсн цагтан орс цаас олзлдг бǝǝсмн. Юңгад гихлǝ терүг ик холд авч одх керг уга. Сумкина өрк-бүлин фабрикас терүг хулдҗ авдг бǝǝҗ, тер фабрикин кесг филиал бǝǝсмн. Моңһлын өөрднрин текстмүд  тиим цаасн деер бичǝтǝ. Терүнǝс шин цаасд болхла Царицынд болн Самарад хулдҗ авдг бǝǝҗ. Тер цаасна өңгнь харвцр,  нигтнь баһ болн үннь кимд бǝǝсмн. Намка Кичиковин саквояжд бǝǝсн текстмүд мел тиим цаасн деер бичǝтǝ.

«Дǝкǝд нег соньн юмн – эннь шар шаҗна ном сурлһнла залһлдата, — гиҗ шинҗлǝч цааранднь келв. —  Эндр өдр ǝмтнǝ зǝрмнь сүл җилмүдт Хальмгт шар шаҗна тибетизац болҗана, энтн мана авъяс биш, урднь талданар билǝ гиҗ келцхǝнǝ. Зуг эн коллекцин тоотс талдан хǝлǝц зүүлһҗǝнǝ. Нанд нег тоот сǝǝнǝр тодлгдв. Тер «Краткая визуализация Калачакра-тантры» гиҗ нерǝдгднǝ.  Келхд, лам терүг өдр болһн дамшлтан олзлдг бǝǝсинь медгднǝ, болв тер дурсхл йир сǝǝнǝр хадһлгдҗ. Бурхнла залһлда геешгоһар, ламнр өдр болһн тиим тантрическ текстмүд умшх зөвтǝ.

Энүнǝс хальмг ламнр  Калчакра-тантр негнǝсн негнүр күргҗ медүлдг бǝǝсинь медҗ болхмн. Дǝкǝд шаҗиг уга кехǝр седжǝсн цагла эн номыг хадһлҗ чадсмн гисн ухан орна. Тегǝд эдн шар шаҗна хамгин күнд тантрмудын тоод ордг Калачакраг дамшлтан олзлдг бǝǝсмн. Тегǝд эн номыг урднь чигн дасҗ олзлҗ йовсмн кевтǝ. Урднь мана өвкнр бас тиим шар шаҗнд иткдг бǝǝҗ, ода төвд ламнр маднд мана улсин хуучн ном зааһад, терүг делгрүлхǝр седҗǝнǝ. Намка Кичиковин тоотс дунд олгдсн Калачакра-тантра энүг батлҗана. Би болн хурлын көдлǝчнрин, ламнрин ик зунь энүг меддго билǝвидн».

Йонтен-гелң бас тиим ухан-тоолвр медүлв. Эн лам интернет-газетын умшачнрт мана сойлын ул болдг хальмг кел хадһлһна төлǝ бүрдǝгддг цутхлң хурлын төсвсиг болн көдлмшиг дөңнҗ үзтн гисн дуудвр кев.

«Кемр, тана герт хуучн текстмүд бǝǝхлǝ. Тадн теднǝ үнниг болн чинриг эс меддг болхла, буйн болтха теднǝн хурлур авч ирǝд, ламнрт үзүлтн. Бидн тедниг хǝрү таднд өгхвидн. Теднǝ тоод бидн хǝǝҗǝх текстмүд бǝǝһǝд чигн бǝǝх, үлгүрнь, Зая-Пандитан орчулсн текстмүд олгдад чигн бǝǝхмн. Зая-Пандита төвд келнǝс тод бичгт 180 һар текстмүд орчулсмн гиҗ тоолгдна. Эндр өдр делкǝд теднǝс зун һарнь олгдв, моңһлмуд наадкснь олҗ чадҗахш. Теднǝс зǝрмнь манад чигн хадһлгдад чигн бǝǝх, юңгад гихлǝ Зая-Пандит Хальмг һазрур ирлǝ, тер цагт мана ламнрт терүнǝ орчулсн көдлмшинь хǝлǝҗ шинҗллǝ, теднд тер текстмүдиг бичҗ авх арһ учрсн билǝ.

Зǝрм өрк-бүлмүд хуучн дурсхлмуд хадһлна, тедниг эврǝннь шүтǝндǝн бǝрǝд, күүнд үзүлхǝр седхш. Тедн эднǝ өрк-бүлиг харсна гиҗ тоолна. Эннь чик. Болв тедн дǝкǝд шаҗна болн сурһулин үнтǝ зөөр болҗана. Юңгад гихлǝ Зая-Пандит тер текстмүдиг тод бичгǝр бичхлǝрн, эврǝннь эв-арһан олзлв. Тер текстмүдт шар шаҗна тускар меддгǝн тодрхаһар бичв. Тер цуг өөрднр эн текстмүдиг шинҗлтхǝ гисн күслтǝ бǝǝҗ».

Йонтен-гелңгин келсǝр, Зая-Пандитын үлдǝсн зөөрин ик зунь Моңһлд хадһлгдҗана. Ода хальмг номтнр Моңһлын номтнрла бат залһлда бǝрҗ көдлҗǝнǝ. Тер тоод дөрвд Надмид Сухбаатарла. Эн «Тод номын герл» гидг олна организациг һардна. Зая-Пандитын орчулсн текстмүдиг хальмг болн орс келнд орчулад, кириллиц үзгǝр бичх бооца батлгдсн бǝǝнǝ.

«Эн текстмүдиг олн ǝмтн умшҗ чадхла, мини тоолврар, хальмгуд эврǝ шаҗан, шар шаҗна номан улм сǝǝнǝр дасхар седх. Төрскн келǝрн ном соңсхларн, шар шаҗна текстмүд умшҗ чадхларн, хальмгуд энүг улм сǝǝнǝр медхмн. Эннь орс келǝр болн ховр ǝмтн меддг төвд келǝр соңснас, умшснас деер болх. Тернь негдврǝр болҗана.

Хойрдврар болхла шар шаҗна ном гүүнǝр дасхар седҗǝх ǝмтнд төрскн келǝн дасх кергтǝ. Тегǝд ǝмтн бали, санскрит, төвд, китд эс гиҗ хальмг кел дасх шүүвр кех зөвтǝ. Тууҗин йовудт мел деер заагдсн келǝр шар шаҗна ном медүлҗǝх дурсхлмуд, дегтрмүд бичǝтǝ. Һанцхн тедн шар шаҗна номин гүн ухань күргҗ медүлҗ чадҗана. Тегǝд хальмг күн ю шүүхий? Эрк биш хальмг келǝн, юңгад гихлǝ мел төрскн келнь энүнд шар шаҗна номиг күргҗǝх текстмүд дасҗ чадхд нөкд болх».