Эндр «Теегин зǝңгд» барлгдҗах «Аавин тууҗ» гидг келвриг

Городовиковск балhсна 1-гч тойгта Г. Лазаревин нертǝ дундын школын хальмг келнǝ багш Манҗин Галина эврǝннь эцктǝн Болдра Мута гидг күүнд нерǝдҗ бичсмн. Эннь Сиврин цагин hашута бǝǝдлин туск чееҗин тодлвр.

Бар сарин 28-д цуг хальмг улс Сталинǝ засгла харhад 13 жилин туршарт олн зовлң, түрү-зүдү үзсн, Сиврин кѳрсн hазрт ǝмнǝсн хаhцад, оршагдсн мана эк-эцкнрин, ээж-аавнрин санлын  ѳдр.

Тегǝд эн келвриг мадн хальмгин цуг медǝтнрт нерǝдҗǝнǝвидн.

Тиим hашута йовдл дǝкҗ бичǝ үзгтхǝ.

 Аавин тууҗ

Далн җил, далн җил,

Давсн җилмүд холдҗ.

Əǝмшг үзсн үрдүд цөөкрҗ,

Əǝлдхл болсн ǝмтнǝ санл.

Хальмг Таңhчин ар үзгт Эргнин өөдм hазрт авихнǝ ǝңг Көк булгт бǝǝршлнǝ. «Зу болсн шүтǝтǝ, зург болсн Зуңквата, тавн Авhнр» — гиҗ көгшдүд келнǝ. Көк булг хара hазр биш. «Аавихнǝ hазрт бǝǝсн күн җирhдг, аавихнǝ hазрас hарсн күн угарьдг» хара зөңгдǝн келсн үг биш.

«Көк булг кишгтǝ hазр» — кезǝнǝ байн олн мөрд аавихнǝ hазрт өскҗ йовсн өвгн 1987 җилд келснь соңслав. 1928 җил Хамбо лам аавихнǝ hазрт зүн өмн үзгт тегш теегт олн улст ном умшла. Кезǝнǝ ишкǝ герǝр хальмг хурл нүүдг бǝǝсмн, тегǝд хамрас (өөдм hазр) эклǝд аавихнǝ ǝңгиг зөв эргǝд нүүhǝд, көтчнрǝ хамрт (өөдм hазрт) бǝǝҗǝhǝд, намрар Алцңһудын барун модн хурлд үвлздг бǝǝҗ. Тиим байн тууҗта ааавихнǝ ǝңг.

Дархн тохмта боотьхуда төрлǝ көгшǝ Балдра Мута өссн-боссн hазртан йир дурта. «Доланас долдаhад үлдсн hанцхн – эмгнь Бурат күүкдтǝн келдм—эцкиннь нер бичǝ hутатн». Ода арвн тавн җилин туршарт белвсн күүкдтǝhǝн бǝǝнǝ. Бар сарин 28 өөрдҗ йовна. Һашута цаг санхла, зүркн менрǝд, элкн урссн болҗ медгднǝ.

Дундк күукн көдлмшǝсн школас хǝрҗ ирв. Хотан ууhад, бешин үмс hарhчкад, hал түлх мод, нүүрс белдчкǝд, герин малд өвс тǝвхǝр hарв.

Асхн болв, үкрǝн саачкад, герт орад, үсǝн шүүв. Асхни хотан белдв, шүүстǝ мǝңгрстǝ hахан мах болhв. Эцкнь hахан шарсн махнд дурго. Долата зе күүкнь герин даалhвран күцǝчкǝд наачана. Асхни хотан уучкад, саван уhачкад, бешдǝн нүүрс кечкǝд, эцк күүкн хойр күүндв.

– Пап, чи нанд тер Сиврин цагин тускар келҗ ас.

Җирн зурhата Балдра Мута үзсǝн, зовсан, тодлсан санад эклǝд келв:

–  Мини наhц аавм (Гилҗр аав) баh наснасн авн орс баячудт заргдҗ йовсмн, тегǝд орс кел сǝǝнǝр медснд тернь тус болв. Тер өрүн орс салдс келсмн:

«Көгшǝ арhта болхла, мал алад, дулан хувц автн, киитн hазрур йовулх». Тегǝд Гилҗр аав нег бүрү алад, давслад өрǝл мишг мах, наадкнь чанад авсмн. Экм бүшмүдин дотр белкүстǝн эцкин сǝн хувц эвкǝд гертǝсн авла. Хойр юм уйдг машин бǝǝҗ, салдс автн гиhǝд, күчǝр дүрҗ өгч.

Вагондан бǝǝсн улстаhан хотарн хувалцад, маднла Көкин Эрднь, Павлуев йовла, Сиврүр тиигǝд күрүвидн.

1944 җилин туула сар. Новосибирск областин Чистоозерн района Кошкуль селянǝ «Веселое поле» колхозд туславидн. Мадниг нег өрǝтǝ сиинцтǝ ленинградк Даша бǝǝсн модн герт бǝǝлhв. Нег долан хонгт хамдан бǝǝhǝд, Дашаг талдан герт орулв. Тегǝд тер герт би (1933 җилд тѳрсн) наhц аавтаhан Манҗин Мукөвүн, эктǝhǝн Болдра Нүүдлǝ (1911 җ. т.), Ганга нертǝ дү көвүтǝhǝн (1937 җ. т.), бөл күүктǝhǝн – Манҗин Очра Галя, 1940 (җ. т.) үлдүвидн. Герт юмн уга билǝ, hанцхн ик орс беш. Селǝнǝ захд гер билǝ, поласнь мод суhлад, аавм нар кев. Бийнь беш деер унтдм, тулупар мадн бийǝн хучдг билǝвидн. Ирсн дарунь экм пальто, аавм юм уйдг маши соляд боднцг, hуйр, үс авв. Киитнд тесч ядад, хотнь му болад аавм 1944 җилин лу сард өңгрв. Март сарла экдм туhлмуд өгв, экдǝн нөкд болдг болув. Зунар талдан нег өрǝтǝ пластян гер өгв, нар (нары), аавм кесн модн орндг авад нүүвүввидн.

Иддг хот уга,  кеер hарад тǝрǝнǝ толhа хураhад, эсклǝ көрǝ боднцг, хатцн боднцг теермдǝд, шарад идǝд теслǝвидн. Хаврар  зерлг мǝңгрс унлд хураhад теҗǝл кеhǝд торувидн. Зунар өвс хуралhнд бригадт авв, бригадт үлдл (уснд чансн сулин дегд му шөл) өгдг бǝǝсмн.

Хувцн элǝд, ǝмтн бөөсдǝд бас зовлң болв. Көлдǝн өмсдг юмн (hосн, башмг) уга, үкринк өл маднд хайҗ, башмг уйҗ өмстн гиhǝд өгдм. Дуунд үлдсмн:        « Җирн нүктǝ боршмган өмсчкǝд

Җиигǝд бǝǝҗ…»

Тер күнд цагт колхозд бас юмн уга,  бригадт дегдмус улин шөл, ус өгдг билǝ, зунар бөөлҗрh болхла идǝд өслǝвидн, бөөлҗрhнǝ хамтхасд цǝǝhин ормд олзлдг билǝвидн.

Мөчн сарла бөөлҗрhд урhв, мадн үдлǝ hазр идг (подножный корм) – бөөлҗрh иддг билǝвидн. Бригадир ǝрǝ гиҗ мадниг хǝрү цуглаҗ көдлмшт авч ирдмн. Намрар тǝрǝ хурахла, мадн мөрд кевтǝ буудяhар теҗǝл келǝвидн. Yвлд өвс зөөлhнд көдлв,  хаврар экм боднцг суулhдмн, түрүн җилд колхозники-чалдоны (кезǝнǝ Сиврүр нүүҗ ирсн улс)  боднцгин эк өрǝл суулh өглǝ. Тер hазрин орсмуд йир өр-өвчн болдм, тедн заагт кезǝнǝ туугдсн эстонцнр, литовцнр маднд тус күргсмн.

Тер цагин өдрин өдмгин кемҗәнь: бөдүн залуст – 500 гр., күүкд улст —  300 гр., бичкдүдт – 200 гр.

Хур орхла, ө-шуhу мод орад, школд, конторт түлǝ белдтн гиhǝд йовулдм. Көдлмшин хөөн бийдǝн бас модд көрǝдǝд авч ирдг билǝвидн. Яhсн цуцрдго насмб?

1951 җил баальнг хулдҗ авлав. Комендант дала күүкдтǝ өрк-бүлд баальнг,  хувцин эд өгдг бǝǝсмн. Бичкн күүкд хувцн уга гертǝн суудг билǝ.

Тер hазрин улс яhҗ бǝǝдг бǝǝсмн?

— Ай, ях-Сиврин орсмуд йир мууhар бǝǝдг бǝǝсмн. Беш деер делгдг кенчнрин тасрха уга, нүцкн беш деер унтдг бǝǝҗ, өмсдг хувцн уга бǝǝсмн,  мишг эдǝс хувц уяд өмсдг бǝǝсмн.

Дǝǝнд йовсн эцкд экм йир икǝр зовдм. Сиврт дǝǝдǝм номта күүнд одад эцкд бурхна ном бичүлҗ авла. Тер ном ода күртл нанд бǝǝнǝ.

1951 җил зунар би гер бǝрлǝв. Экин седкл…Экм гемнǝд герт кевтхлǝнь, көдлмшт өгсн шалдрң хотнь уучкад, өдмгнь экдǝн авч ирдг билǝв. Көдлмшǝс ирхлǝ, дǝǝдǝм даңгин өндǝhǝд намаг тосдм, тиигǝд бичǝ ǝǝтхǝ, ǝмдǝн медүлдм.

Мини экм (дǝǝдǝм) 1951 җилин бар сарин 31-д өңгрсмн. Дөчтǝдǝн дǝǝдǝм сǝǝhǝн хǝǝв. 1955 җил хөн сарин 11-д дүм Ганга зеткрлǝ харhад ǝмнǝсн хаhцв.

Сүл җилмүдт «Новая деревня» гидг селǝнд бǝǝлǝвидн, терүнд бас пластян гер бǝрлǝв. Нанд нөкд болсмн Амтеевы (Əмтин Боова), Олцоновы (Олцна Эрднь, Бадм) тер цагт ǝмтн ни,  цаhан седклтǝ, му үзсндǝн йир җирhл үнлдг бǝǝсмн. Хǝрхин өмн герǝн хулдлав. Сиврǝс үстǝ үкр авч ирлǝв. 1958 җил өрк-бүлтǝhǝн төрскн hазрурн хǝрҗ ирүв. Тер үкрин тохмас мини элгн-садн — Мута, тер үкрин түhл нанд ас гихлǝнь, автн гиhǝд таралав, тер үкрин тохмас юмн үлдсн уга.

— Акад улс, олн күүкдтǝ билǝв, мини герин күүкд күн Бурат ǝ hардм биш.

Найдгч җилмүдт мадн йоста кевǝр бǝǝдг билǝвидн. Советин цагт мини долан үрн сурhульта, тавулн деед сурhуль төгсǝв, хойрнь багшин болн эмчин училищ чилǝв. Дала ачнр, зеенртǝв.

— Күүкн, ик сана зүүдм биш, бǝǝсндǝн ханад, күүнд му кехм биш, му кеснд өшǝ көөхм биш. Эврǝннь килнцǝн күн эврǝн эдлдм.

Эцкм найтадан өңгрв. Цаhан  саната насни туршарт чик седклǝрн, чадсарн элгн-садндан даңгин нөкд болдм. Сǝǝни орнд төрсн эцкдǝн эн келвр нерǝдҗǝнǝв.

Барт белдснь Увшин Зоя