Удлго декабрин 23-д Зул болхмн. Сүл цагт таңһчин улс хоорндан ю чигн тускар күүндсн кемдән мел нег-негәсн энҗл Зул ноябрин 23-д болчкв, аль декабрин 23-д болх? – гиҗ соньмсна. Сурвр бийнь әмтнд өврмҗтә болҗ медгдхш, юңгад гихлә эн шаҗна байрин халхар даңгин төр һарсн бәәнә. Бас чигн хальмгин (моңһлын), эс гиҗ төвдин литәр Зулыг темдглх болҗахмб гилднә.

Юңгад, юн учрар тиим төр һардмб, болв үннь альдв? Эн төриг «Теегин зяңг» гидг интернет-газет «Бурхн Бангшин Алтн сүм» цутхлң хурлын һардач Санан гелңгәс сурв.    

Түрүләд бурхн-шаҗна Зулын байрин өдрин тускар хойр амн үг келсүв. Эн байр хойр учрта болдг. Негдгчнь – Гелуг Будда бурхна номын школыг үүдәсн Зуңква гегәнә (лама Цзонкапа) төрснә болн Сансрт күрснә өдр. Эн өдриг тер шаҗ бәрдг хурлмудт темдглдг. Хойрдгчнь болхла, Зул – келн-әмтнә байр, хальмг улсин Шин җилин байр. Зуңква ламин төрснә болн Сансрт күрснә өдрлә лавта нас авдг авъясарн мана хальмгуд онцрна. Зулла Шин җиллә әдл байр кеҗ темдглдг улсиг би орчлңд меддн угав, тиим чигн һазрин тускар  сүзсн-соңссн угав. Бурхн Багшт (Будда) шүтдг талын келн әмтн Шин җилән Цаһан Сарла темдглнә.

Тегәд түрүләд энүнә тускар тодрхаһар болн терүнә эклцин тускар сәәнәр медҗ авхмн. Бурхн Багшин зурха хойр әңгд хувагдна, эннь – кар-цы болн нак-цы. Кар-цы сарин лит тогтадг, сар хәләһәд хальмгин 8-д, 15-д, 30-д цер бәрдг өдрмүдиг йилһдг (Хальмгуд Сарар хәләҗ тогтасн литтә. –  Түүрвәчин цәәлһвр). Нак-цы болхла авъясын зурха тогтадг, тер тоод күн болһнд шишлң зурха тогтаһад, ямаран чигн йодлын, эс гиҗ үүлдврин төлә сән му өдринь хәләһәд келдг. Дәкәд гихлә шаҗнд икәр оньган өгнә.

Мана авъясар күүнә җирһлин эргц 12 җиләс тогтна, җил болһнд 12 төвкнүн бурхн бәәдг, эс гиҗ тедниг Җилин эзн гинә. Теднә үүдлһнә тускар хойр хәләц бәәнә. Негдгчнь, төвкнүн бурхд аң-аһурсна деер сууна гинә. Хойрдгч хәләцәрнь болхла, теднә цогцнь аң-аһурсна бәәдлтә. Тегәд мадн Моһан җил, Мөрнә җил гинәвидн.

12 бурхн-Җилин эзн нег-негән сольҗ һарддг. Дигтә Зулас авн Җилин эзн орман өгдг. Энүнәс иштә 2016 җилин декабрин 23 өмн өргнд төрсн улс Мөчн җилд төрсн болҗ тоолгддг. Эн өдрин хөөн төрснь – Така җилтә. Шин җил лавта түрүн җилин эклцәс биш, Җилин эзн сольгдснас авн эклдг гиҗ хальмгуд иткдг. Эн иткврнь кар-цын авъясла дигтә ирлцҗәнә.

– Тана келсәс иштә Зулын болн Цаһан Сарин хоорнд Җилин эзн сольгддг болҗ һарчана?   

– Зулын хөөн тавн өдрин эргцд җилин эзн сольгддг. КИГИ РАН-д тод бичгәр бичәтә хальмг улсин кезәңк авъяс-заңшалмудын хуучн дурсхл бәәнә. Удрк цагт Зулын өдрәс авн тавн хонгин туршарт һарчах Җилин эзиг нүүлһүлдг болн орҗах шин Җилин эзиг тосдг бәәҗ.

– Тиигәд декабрин 28-д Такан җил орхий?  

– Э, өдгә цагин литин медрл бәәвүвчн, Такан җил эн өдрәс эклхмн. Нак-цын бурхн-шаҗна зурхаһар хальмгин 11-гч сар дарук җилд ордг. Тегәд эрк биш Зулар дамҗад күн ямаран җилд төрснь келдгнь – чик авъяс. Энтн хальмгин авъясла әдл болсн деерән нак-цын авъясын зурхала ирлцҗәнә.

–  Болв ноябрин 23-д Зул орв гиҗ тоолдг онц эврә хәләцтә улс бәәнә. Теднә тоолврар, хальмгуд цуг моңһл келтнрлә хамдан ноябрин 23-д Зулан темдглчкв. 

– Григорианск нарна литәр Зул олн зүсн өдрлә тусна. Болв буддийск литәр Зулын өдр эрк биш хальмгин 10-гч сарин 25-д темдглгддг. Альков бийстн лит авч хәләтн, кемр Цаһан Сарас авн тоолхла, энҗл Цаһан Сар февралин 9-д болла, ода болхла хальмга 9-гч сар (Ноябрь сард күүндсн кем. Ода декабрь сар.— Түүрвәчин цәәлһвр). Тегәд ноябрь сард Зул болдмн биш.

Би эрк биш Дармсалд бәәдг Дала ламин гегәнә медлд үүлддг зурхан болн эмнллһнә төвдин академин батлсн литәр бәрмт кедг ламнрин негньв. Бурхн Багшин зурхад болн мадна шаҗна орчлңд эн академь – хамгин күндтә булг болдг, тенд дала номтнр бәәнә, тедн зурхан халхар гүн медрлтә, намас сәәнәр меддг улс. Мини тоолврар, кемр ямр нег төрәр үг һарад, олн зүсн хәләц бәәхлә, экн булгинь авч хәләх кергтә. Кен тиим зәңг өгчәхинь, ямаран дурсхлмудар түшг кеҗәхинь шинҗлхмн. Тертн кергтә юмн.

Би кен чигн күүнд эврә ухаһан зүүлһхәр бәәхшв. Күн болһн эврә хәләцтә, бийснь шиидвр авдг. Болв чигн бурхн-шаҗта керг-үүлдвр күцәхәр бәәхләрн, чик зәңгәр бәрмт кетн гиҗ селвг өгнәв. Хөр һар җилин эргцд Хальмгин цутхлң хурл эврә үүлдвртән бурхн-шаҗна кергиг, авъяс-заңшалыг  күцәхләрн эрк биш Бурхн Багшин номар, зокьялар хамгиг кедг. Олна седклиг эзлхин төлә чикәр кех кергтә. Мадн Дала ламин гегәнә зарлсинь, тер мет зурхан болн эмнллһнә төвдин академин зааврин соңсад күцәдгинь чик гиҗ санҗанав. Мадна цутхлң хурл шаҗн лам Тэло Тулку Ринпочен эклсәр җил болһн нас уттулһна болн нань чигн авъясан күцәнә.

– Зулын өмн өргнд хурлд ямаран авъяс-заңшалмуд күцәгдхмн?

– Декабрин 3-ас авн Бурхн Багшин Алтн сүмд насн уттулһна авъяс күцәгдҗәнә. Така болн Туула җилд төрсн улст насан уттулх болн харшлтас гетлүллһнә авъяс кех кергтә. Теднд орҗах 2017-ч Һал Така му болх. Нас уттуллһна авъясиг ут наста һурвн бурхдт – Аюш Бурхн (Будда Амитаюс), Белая Тара (Цаһан Дәрк) болн Намҗл (Ушнишавиджая) – нерәдҗ, мөргҗ күцәдг. Декабрин 10-д Будда Амитаюсин мөргүл, маңһдуртнь, декабрин 11-д, Белой Тарын мөргүл,  декабрин 17-д  Ушнишавиджайин мөргүл, декабрин18-д –Аюш Бурхн мөргүл болхмн.

Декабрин 23-д өрүн 9 часас авн 11 күртл ик мөргүл болхмн, Цзонкапа ламд йөрәл нерәдгдхмн, миңһн дееҗ өрггдхмн, тер мет Шин җил сән, җөөлн, күцәмҗтә болтха гиҗ бурхдас сурхмн.

Ик мөргүлд умшсн ном ик чинртә, туста болдг, терүнд олн лам дала ном умшна.

Елена БОЛДУРИНОВА

(Интервью ахрар өггдҗәнә).