«Ирсн цагтан сурһуль сурхв, эк-эцкдән нөкд болхв, көдлхв» – гиҗ хөр җил хооран Чечнян дәәнд әмнәсн хаһцсн салдсмудын сананднь күцх зөв уга бәәсмн. Дән харшлтан күргв. Мана Хальмг Таңһчас эн Ар Кавказин дәәнд 49 күн өңгрв! Залу-зөргин болн баатр йовдлын төлә һурвн күн – Николай Баиров, Закир Даудов болн Магомед-Казим Гайирханов Әрәсән Геройин нер зүүв (өңгрсн уршгар).

2010-гч җилин июнь сард МВД-н дотр-дундын цергин ах цергч Николай Рогожкин Чечнян негдгч болн хойдгч дәәллдәнд әрәсән дотр-дундын церг кедү кү гееснә то-диг түрүн болҗ олнд келв. Терүнә то-дигәр, дәәнд 2 миңһн

984 күн әмнәсн хаһцв, 9 миңһн күн шавтв.

«Ирсн цагтан …2» гидг документальн фильм тер өсәд, залу болад уга болвчн, йоста баатрмуд болсн  көвүдт тусхагдҗана. Шин фильмиг Таңһчин үүдәлтин герт одахн үзүлв.

«Ирсн цагтан …2» – сәәһән хәәсн Төрскнә харсачнрин өрк-бүлмүдин олна ниицәнә Хальмгин региональн әңгин болн «Әрәсән күүкд улсин Ниицәнә» хойрдгч төсв. Теднә түрүнк фильмнь Афганистанд сәәһән хәәсн 15 таңһин цергчд нерәдгдв. Терүнд эк-эцкнриннь, ах-дүүнриннь, хамдан сурһуль сурсн улсиннь, үүрмүдиннь болн багшнриннь тодлврмуд орв.

Хөрн җил давв, болв эңкр үрдән гееһәд, ямаран ик һару, өвдкүр, һундл-зовлң үзснь экнрин чирәһәр медгднә. Эрк биш фильмиг хәләхин төлә зәрмнь сурлго больницас ирв, зәрмснь хол райодас болн өөр шидр бәәх регионмудас бас ирцхәв.

Презентац классическ көгҗмин концертәс эклв. Хуур татад көгҗм наадсна

дару альдас медгдсн уга нег эрвәкә шамин герлүр нисҗ ирв. Айсин ә дахҗ эрвәкә нисәд бәәв. Эрвәкә өңгрсн күүнә сүмсн гидг йор бәәнә. Тер дәәнд сәәһән хәәсн нег көвүнә сүмсн болвзго? – гисн санан толһад орв.

Фильм эклв, ирсн улс тагчгар хәләв…

Фильмин түрүнк геройнь – салдс Гаря Ларлыков йирин көвүн бәәсмн. Бичкнәсн авн эн футболист болхар седҗәсмн. Энүнә эк-эцкнь Светлана Николаевна болн Николай Давыдович, тренермүднь – Санал Бадмаев болн Владимир Утхунов көвүг санҗ, тодлврарн хувалцв.

Гаряла әдл көвүн Ока Читыров Үстин района Харба селәнәс билә. Энүг төрхднь эк-эцкнь мана һазра нертә Ока Городовиковин нер өгч. Көвүн бас Ока Иванович бәәсмн. Экнь Александра Санджиновна көвүһән сәәһән хәәсинь соңсчкад, кесгтән итклго бәәв. «Һартан бәрҗәсн һанцхн толһан ясар яһҗ би эн мини көвүн аль угаһинь медхмб? Тиигәд хойрдад экспертиз келгүлв», – гиҗ уульн бәәҗ Александра Санджиновна келв. Ростов-на-Дону балһснд хойрдад экспертиз кеснә хөөн күүкд күн Московск областин Богородск үкәрт көвүнәннь цогц олв.

«Ока өңгрснәннь хөөн нанд тас зүүдндм ордго билә. Зуг берм гиигрн гиҗәхлә, Ока өөрән кесг көвүд дахулсн зүүдндм орв. Көөркс, теднләһән өңгрсн болхгов гиҗ санув», – уульн бәәҗ Александра Санджиновна келв. – «Көвүм, хәәмнь иньгм! Альд йовнач?» – «Мама, удлго ирхүв». – «Йосндан ирхвч?» – «Э, ирхүв», – гиҗ Ока келв. Удлго берәсмн көвүн һарв. Төрсн  нилх ачдан Ока гидг нер өгүв».

Яшкулин района Улан-Эрг селәнәс Надежда Николаевна Коваленко бас кегстән Сергей көвүһән хәәв. Геедсрн эңкр үрән олхин төлә күүкд күн әәлго дәәллдҗәсн Чечняд одв. Сергей үр көвүдтәһән кел бәргдәд, боевикүдин һарас әмнәсн хаһцсмн.

Октябрьск района Большой Царын селәнәс цергт мордсн салдс Сергей Убушиевин эцкнь нарн болсн көвүһән оршасна хөөн удлго бас бийнь өңгрв. Сергейин экин Тамара Нимяевнан келсәр, көвүнәнь цогцнь кевтсн яршгиг секснә хөөн эцкнь бийән бәрҗ чадлго мел зовад ууляд бәәсмн. Үзснь чееҗәснь һарлго бәәв. «Нүднь секәтә, цогц-махмудтнь амтта юмн уга, керчәд-тәәрәтә, көл-һарнь болхла хамхлата. Тиим удан зоваһад бәәсмб», – гиҗ уульн бәәҗ, күүкд күн сурн келв.

Цергчнр: Николай Убушаев, Мерген Басангов, Бадма Эрдниев, Евгений Кушаев, Павел Вдовикин, Алексей Дурнев, Александр Бембеев, майор Николай Баиров, майор Климентий Манкиров, лейтенант Иван Кулагин – мана салдсмуд, дән эднә җирһлинь ийлһсмн. Өдгә цагт цуг мадн ни-негн, төвкнүн җирһлтә бәәхин төлә, мана алдр Әрәсән һазриг харсҗ, эдн эврәннь цергчнриннь кергән күцәҗәһәд әмнәсн хаһцсн улс. Әрәсәд үүлдх зөв уга ИГИЛ ода Сирийд эгл көгшдиг, бичкдүдиг, гергчүдиг алҗахинь үзчкәд, мана салдсмуд-көвүд тиигхд цусан асхад, ямаран ик чинртә керг күцәсинь саннач.

Фильм үзүләд төгсв. Әмтн кегтән тарлго бәәв. Зал тагчг, әмтн нульмсан арчлдад бәәнә.

«Ирсн цагтан …2» гидг документальн фильмиг Хальмг Таңһчин хулд-гүүлгәнә болн экономикин министерствин өгсн грантын мөңгәр, буйнч седклин болн «Әрәсән күүкд улсин Ниицән» гидг цугәрәсән Хальмгин региональн әңгин дөңгәр цокҗ авсмн. Темдглҗ келхд, дарани фильмиг эн ниицәнә һардачнр хойрдгч Чечнян дәәнд сәәһән хәәсн салдсмудт нерәдхәр бәәнә. «Ода деерән яһҗ, юуһарн медҗәхшвидн, болв фильм һарһхвидн», – гиҗ ниицәнә һардачнр Киштян Кинзеева болн Валентина Очир-Горяева
үгән өгв.

«Мана көвүд баахн цагтан әмнәсн хаһцҗ йовҗ одв, эн фильм теднә туск тодлвр болад үлдх», – гиҗ цуг экнрин нерн деерәс Надежда Коваленко фильмд тәвцән орулсн улст ханлтан өргв.

 

Намҗл УМИРАЛИЕВА

Николай Бошевин цоксн зургуд